« افتتاحیه ی نمایشگاه مرکز اسناد نهضت جنگل»
در خانه ی میرزا (رشت)
جای بسی خوشحالی و شادمانی است. جای بسی افتخار و احساس غرور ملی و میهنی است . شکر و سپاس خدا بخاطر بر خورداری از نعمت راه یافتگی و دوری جستن از پذیرش هر گونه بندگی و ذلت و خواری. افتخار دارم که گزارش نمایشگاهی از شرف و عزت و پایداری جنبشی بزرگ از میرزا کوچک جنگلی تحت عنوان اسناد نهضت جنگل را به اطلاع تمام مردم ایران ، خصوصاً مردم شریف و آزاده گیلان برسانم.
قریب یک قرن از پیدایش آن نهضت می گذرد ، شعله ای که از جنبش مشروطه در گیلان، افروخته شد و بسا برای ما افتخار وسر بلندی آفرید. ولیکن در ورای همه آن افتخارات ، تأ ثیر و تأسفی هم در دل یاران و دوستداران نهضت جنگل بجا مانده است و آن اینکه هیچ اثری از آن نهضت برای نسل های بعدی ، بمنظور آشنایی با پدیده نهضت جنگل ارائه نشده و همچنین در هاله ای از ابهام ، مختوم مانده است و این اولین بار است که بنیاد پژوهشی فرهنگی میرزا کوچک جنگلی با کمک از سازمان اسناد ملی، با افتخار ایجاد نمایشگاه اسناد نهضت جنگل ، آنهم در خانه میرزا واقع در استاد سرا همت گماشته است. از چند روز پیش مقدمات نمایشگاه حاوی بخش ناچیزی از اسناد نهضت جنگل ، با همت و یاری تعدادی از دوستان علاقه مند ، بتدریج انجام گرفته بود و کم کم به لحظه موعود می رسیدیم . روز جمعه بتاریخ 2/ آذر ماه 1386 ، ساعت ....15 ، زمان اعلام شده افتتاح نمایشگاه بود اما در یک هوای بارانی و نسبتاً سرد، یاران و دوستداران فرهنگ دوست کوچک جنگلی ، زودتر از آن خودشان را به خانه میرزا رسانده و مورد استقبال هیئت مدیره و رئیس بنیاد قرار گرفتند .
افتتاح مراسم با تلاوتی از قرآن و پخش سرود رسمی جمهوری اسلامی ایران شروع شد و آنگاه آقای اخوان از اعضای هیئت مدیره بنیاد، بعنوان مجری پشت تریبون قرار گرفتند و گفت :
حضور صاحبان اندیشه و بزرگان قلم را به این مکان مقدس، محل زایش و رویش انسانی مبارز و آزادیخواهی بزرگ از خطه گیلان را گرامی میداریم. حضور شما موجب افتخار و مباهات ما است. در مکانی حضور یافته اید که تلاشی را دوستان رقم زده اند تا نمایشگاهی از اسناد نهضت جنگل و افتتاح مرکز اسناد تاریخ نهضت جنگل را نیز برای نخستین بار در این خانه و سرای کوچک جنگلی با قدوم میمون و مبارک شما ارائه بدهیم. یادمان نمیرود که تا چند سال پیش ، این مکان مقدس ، نمادی از هویت تاریخی و فرهنگی ملت ایران و مردم گیلان که اکنون قدمگاه صاحبان خرد و اندیشه است ، ویرانه ای بیش نبود. اما به همت صاحب دلان و خرد ورزان ، احرار و آزادیخواهان ، این خانه و این نماد فرهنگی ، دوباره زنده و چراغش روشن شد و جایگاهی برای صاحبان علم و ادب و اندیشه قرار گرفت.
در ادامه اخوان افزود : من اجازه می خواهم گزارش هر چند کوتاه از روند فعالیت های این خانه بعد از عملیات باز سازی و همچنین پیرامون نمایشگاه و افتتاح مرکز اسناد تاریخ نهضت جنگل در این خانه به عرض مبارک شما برسانم : خانه پس از رنج های فراوان در سال 1380 شروع و در سال 1384 به بار نشست.
خانه ای که هیچ چیز ، الا یک دروازه قدیمی از آن بر جای نمانده بود. دو.ستانی گرد هم آمدند و صاحب دلان پیدا شدند ، مردم گیلان همت کردند و این خانه ساخته و پرداخته و به عبارتی باز سازی شد.اولین گام فرهنگی در این خانه ، بنای کتابخانه تخصصی در زمینه تاریخ گیلان در تاریخ نهضت جنگل بود. این کتابخانه بمدت 2 سال است که دایر و خدماتی را به پژوهشگران، دانشجویان و صاحبان علم و قلم ارائه داده است.ما از ابتدای کار قرار را بر این گذاشته بودیم که خانه میرزا به یک مکان فرهنگی در خور و شأن خودش تبدیل شود که البته در شرف انجام چنین ایده ای هستیم و پیشرفت هایی داشتیم. کتابخانه بر قرار شده امروز نیز شاهد افتتاح مرکز اسناد نهضت جنگل با همت دوستانمان در سازمان اسناد ملی خواهید بود.
آنگاه از دکتر اشعری رئیس سازمان اسناد ملی و از آقایان جعفری مذهب و عزیزی و همچنین از سر کار خانم فرزام ، بخاطر همکاری و هماهنگی بسیار صمیمانه شان با پروفسور رواسانی ، مدیر عامل و رئیس هیئت مدیره بنیاد پژوهشی فرهنگی میرزا کوچک جنگلی در سپردن اسناد نهضت جنگل بمنظور ایجاد نمایشگاه ، قدر دانی و تجلیل بعمل آمد. اخوان افزود که: علاوه بر اسنادی از سازمان اسناد ملی ، اسنادی دیگرنیز از نهضت جنگل از طریق مسافرت یاران و دوستداران از کوچک جنگلی، خصوصاً مرحوم میر ابوالقاسمی به باکو به انضمام سند تاریخی دیگری از ازدواج یکی از سران جنگل تحویل گرفته شد از مهندس باقری و اسناد دیگری از آقای گلشنی در ارتباط با نهضت جنگل در دست داریم که در مرحله دیگر به نمایش گذاشته خواهد شد.
بدون تردید ، با توجه به اینکه خاستگاه نهضت جنگل در گیلان بوده ،اسناد دیگری نیز در درون خانه ها موجود است که از اینجا از تمام مردم شریف گیلان و شما حضار محترم و از محضر همه کسانیکه این اسناد و مکاتبات را در اختیار دارند ، استدعا دارم آنرا به مرکز اسناد نهضت جنگل در خانه میرزا برای استفاده بهینه از آن تحویل بدهند که طبعاً خانه میرزا ، خانه مطمئن و قابل اعتماد برای پذیرش و نگهداری آن اسناد می باشد.
اولین سخنران آقای محسن جعفری مذهب متولد رشت با سمت معاون پژوهشکده اسناد کتابخانه ملی و کارشناس سند و نسخ خطی ، نویسنده و صاحب مقالات متعدد در زمینه های تاریخی ، مرجع شناسی و نسخ خطی ، ضمن خوش آمد گویی به حضار محترم افزود : باعث خوشحالی و افتخار من می باشد که بعنوان یک کوشنده تاریخ از گیلان در مرکز اسناد خانه میرزا حضور دارم. از سوی دیگر خوشحالم که به نمایندگی از سازمان اسناد در کتابخانه ملی ، توانستیم اسنادی از نهضت جنگل را تهیه و در اختیار بنیاد پژوهشی فرهنگی میرزا کوچک جنگلی گذاشته تا به نمایش گذاشته شود. انشاءا... اسناد دیگری در راه خواهد بود که بعد از شناسایی ، تهیه و به این مرکز ارسال خواهد شد.
اسنادی که در این نمایشگاه خواهید دید در ارتباط با یکی از مهمترین نهضت های پس از مشروطه در ایران ، خصوصاً برای گیلانی ها خیلی عزیز است.
اسناد نهضت جنگل مقداری با دیگر نهضت های معاصر ایران متفاوت است چرا که تا مدت ها ، کسانی که این اسناد را داشتند سعی در پنهان کردن آن داشتند. اسناد نهضت های دیگر ، به این اندازه مورد هجوم نظام شاهنشاهی نبود این قدر مجبور به پنهان کردن آن در کنج صندوق خانه ها نبود. ضمن اینکه طبیعت زیبای گیلان با رطوبت دائمی خود به امحاء این اسناد کمک مضاعفی کرده است ، و لذا هر برگی از این اسناد که پیدا شود ، بغایت ارزشمند است و میشود گفت بنا به دلایل فوق الذکر ، آرشیو اسناد نهضت جنگل نیز ضعیف تر است. اما حُسن نهضت جنگل در این است که می شود از کسانیکه از نهضت جنگل فرار کردند یا سر به سلامت به کشور های همجوار بویژه کشور های شمالی در روسیه – آذربایجان- ارمنستان و گرجستان ، پناه بردند و خاطرات خود را نوشتند ، اسنادی کسب کرد.
روسی ها نیز فیلمی در مورد انقلاب جنگل ساختند که از قضا احسان الله خان که از ایران به آذربایجان گریخت، نقش خود را ایفا کرده است.
پژوهش های اسنادی ، به هر صورت بخشی از پژوهش های تاریخی است و بیشتر کارمان کتابخانه ای است که در مورد نهضت جنگل نیز صادق است یعنی صرفاً از کتا های منتشر شده استفاد می کنیم و از روش های آرشیوی کمتر مورد استفاده قرار می گیرد. از روش های میدانی هم برای پیدا کردن بقایای بجا مانده از آن نهضت، تقریباً مأیوس شده ایم چرا که گذر زمان به فرسودگی و امحاء اسناد مؤثر است و خوشحال هستیم که بنیاد توانسته است همین مکان را باز سازی کرده و عرضه بنماید.
ولی اکثر تحقیقات ، تحقیقات کتابخانه ای است مثل کتاب منتشر شده سردار جنگل از مرحوم فخرایی وسایرین که از این اسناد بجای مانده استفاده کردند. آقای جعفری مذهب سپس ضمن تشریح کامل تحقیقات کتابخانه ای و آرشیوی که توجه حضار محترم را بر انگیخت در خاتمه سخنانشان افزودند که :
امیدوارم دوستانی که میخواهند از این اسناد استفاده کنند ، توجه بیشتری به جزئیات آن مبذول داشته و چناچه تمایل داشته باشند در ارتباط با شخص خودم ، از هر کمکی کوتاهی نخواهم کرد کما اینکه می توانند با مراجعه به سایت سازمان اسناد و کتابخانه ملی در صفحه پژوهشگری ، از تمامی اسناد منجمله اسناد نهضت جنگل بهره مند شوند.
اخوان افزود : ضمن تشکر و قدردانی از آقای مهران اشراقی مسئول اجرایی نمایشگاه اسناد نهضت جنگل ، آقای طالبی از صاحبان تخصصی در مسایل موزه ای را بعنوان مسئول مرکز اسناد نهضت جنگل در خانه میرزا را به جمع حاضر معرفی کردند.
فرصتی دست داد تا در ادامه، دکتر شاپور رواسانی برای حاضرین سخنان کوتاهی داشته باشند. ایشان ضمن سپاس از حاضرین در مشارکت دائمی خود با بنیاد عنوان کردند که: من بمدت شاید نزدیک به 40 سال در خارج از کشور ، در برخورد با ساز مان های علمی و شناختن خریداران و خود فروشان که متاسفانه در مملکت ما هستند و نقش دلال را بازی میکردند ، آشنایی دارم و میدانم که واقعاً بر سر کشور ما چه آوردند. نزدیک به 150 سال است که سعی میکنند هویت ما را مخدوش کنند . شناسنامه ما را میدزدند و آنچه را که میخواهند در آن نوشته و تحویل ما میدهند.
تاریخ دوران هخامنشی را یونانیان نوشتند و تاریخ دوران ساسانی ها را رومی ها و تاریخ دوران اسلامی را ، میرزا بنویس های خلفا نوشتند.
الان هم می بینیم فلان آقایی که به انگلیسی نوشته است و من از این 10 نفر مستشرق می بینم که 8 نفرشان عضو وزارت خارجه کشورشان هستند. دو نفرشان دلال اسلحه هستند و می شناسیم ، در حالیکه به عنوان مستشرق معروف هستند و برایمان کتاب تهیه می کنند و ما آنها را به فارسی ترجمه می کنیم و بعد می خواهیم با آنها گفتگوی تمدن داشته باشیم که البته جنبه شوخی به خودش می گیرد. این جنایتی است که در کشورمان انجام گرفته و عده ای از هموطنانمان به هر علتی در آن شرکت داشته و دارند.
در این میان تشکیل بنیاد پژوهشی فرهنگی میرزا کوچک جنگلی ، اعلان جنگ با استعمار فرهنگی است. بله ما از این خانه میرزا از شهر رشت که شاید بسیار کوچک هم تلقی شود بر علیه استعمار فرهنگی اعلان جنگ دادیم.
شاید نزدیک به 40-30 سال است که عده ای می خواستند چنین مرکز اسنادی را تشکیل بدهند و عده ای هم نخواستند که چنین مرکزی شکل بگیرد و مانع شوند.
اما خوشبختانه ما موفق شدیم و البته مدیون مردان و زنان وطن پرستی هستیم که در سازمان های مختلف منجمله در سازمان اسناد ملی حضور دارند که در این زمینه به ، کمک و یاری رساندند. ما به این کار قناعت نخواهیم کرد و با اطمینانی که به وطن پرستی و شجاعت فرهنگی عده زیادی از شما داریم ، این را با اطمینان اعلام می کنم که بر استعمار فرهنگی غلبه خواهیم کرد.
در خاتمه با پخش سرود ملی ای ایران ، جمع حاضر از دانش آموزان ، دانشجویان و فرهنگیان و سایر اقشار مختلف ، با دقت تمام از اسناد نهضت جنگل بازدید به عمل آوردند.
روح میرزا شاد و راهش پر رهرو باد
روابط عمومی بنیاد پژوهشی فرهنگی
میرزا کوچک جنگلی